Trong khuôn khổ chuỗi tập huấn hướng dẫn triển khai Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới (NTM) giai đoạn 2026-2030 do Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức, ông Nguyễn Ngọc Luân, đại diện Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường đã chia sẻ một số định hướng, gợi ý tiếp cận xây dựng xã NTM hiện đại và NTM cấp thôn, bản.
Xây dựng NTM hướng tới mục tiêu cao hơn là giúp người dân sống tốt hơn, tiện nghi hơn và có thu nhập ổn định hơn. Ảnh: Trung Chánh.
Theo ông Nguyễn Ngọc Luân, xây dựng NTM không nên dừng ở việc “đạt đủ tiêu chí” theo quy định. Mục tiêu cao nhất là tạo dựng môi trường sống chất lượng, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống của người dân. Muốn vậy, điều cốt lõi là đổi mới tư duy phát triển, chuyển từ cách làm thiên về hoàn thành chỉ tiêu sang tạo ra giá trị bền vững cho người dân và cộng đồng.
Để đạt mục tiêu đó, quy hoạch cần được nhìn nhận theo cách tiếp cận tích hợp. Thay vì đầu tư riêng lẻ từng lĩnh vực như giao thông, thủy lợi, điện hay viễn thông, các hạng mục cần được đặt trong mối liên kết với sản xuất và đời sống để tạo hiệu quả tổng thể.
Chuyển đổi số cũng được xem là một trong những nền tảng của NTM hiện đại. Công nghệ cần hiện diện từ quản lý nhà nước đến sản xuất thông qua truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử và quản trị chuỗi giá trị.
Theo ông Luân, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay vẫn là sản xuất nhỏ lẻ, manh mún. Vì vậy, phát triển kinh tế nông thôn cần đi theo chuỗi giá trị, tăng liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp, đồng thời xác định rõ sản phẩm chủ lực để tập trung đầu tư.
Việc áp dụng các mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, xử lý chất thải tại chỗ, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp cần được đẩy mạnh. Ảnh: Trọng Linh.
Bên cạnh mục tiêu tăng trưởng kinh tế, phát triển NTM cũng phải hài hòa với yêu cầu bảo vệ môi trường. Các mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp hay xử lý chất thải tại chỗ cần được khuyến khích giúp giảm chi phí sản xuất, đồng thời hạn chế tác động đến môi trường.
Đặc biệt, việc nâng cao chất lượng dịch vụ y tế, giáo dục và văn hóa là điều kiện tiên quyết để giữ chân người dân ở lại nông thôn. Khi các dịch vụ này được cải thiện, nông thôn sẽ không còn là nơi “kém hấp dẫn”, mà trở thành không gian sống có chất lượng và cơ hội phát triển.
Ở cấp cơ sở, thôn, bản chính là nơi thể hiện rõ nhất hiệu quả của chương trình NTM. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều nơi vẫn triển khai theo hướng hình thức, thiếu trọng tâm. Do đó, cần thay đổi cách tiếp cận theo hướng “ít nhưng chất”, tập trung vào những vấn đề thiết yếu nhất.
Trước hết, các địa phương cần ưu tiên giải quyết các nhu cầu cơ bản như nước sạch, vệ sinh môi trường, giao thông nội thôn và điện sinh hoạt. Đây là những yếu tố tác động trực tiếp đến đời sống người dân, vì vậy phải được xử lý dứt điểm, có lộ trình rõ ràng, tránh tình trạng làm dàn trải.
Về phát triển kinh tế, mỗi thôn, bản nên lựa chọn một đến hai sản phẩm chủ lực phù hợp với điều kiện tự nhiên và tập quán sản xuất. Thay vì triển khai nhiều mô hình cùng lúc, việc tập trung nguồn lực vào một số sản phẩm sẽ giúp nâng cao hiệu quả và dễ nhân rộng khi thành công.
Nhấn mạnh vai trò của quản trị cộng đồng, ông Nguyễn Ngọc Luân, đại diện Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường cho rằng, mọi hoạt động ở thôn, bản phải đảm bảo công khai, minh bạch, từ khâu lập kế hoạch, huy động nguồn lực đến đánh giá kết quả. Người dân tham gia ngay từ đầu, từ góp ý đến trực tiếp giám sát quá trình thực hiện. Khi cộng đồng thực sự làm chủ, các công trình, mô hình sẽ được duy trì, vận hành hiệu quả và phát huy giá trị lâu dài.
Bên cạnh đó, quá trình thay đổi nhận thức và hành vi của người dân trước hết phải phát huy vai trò của các “hạt nhân” như già làng, trưởng bản, các tổ chức đoàn thể. Đây là lực lượng có uy tín, có khả năng lan tỏa và tạo sự đồng thuận trong cộng đồng. Kết hợp với các mô hình “làm điểm - nhân rộng”, cách làm này sẽ giúp quá trình xây dựng NTM đi vào thực chất.
Việc huy động nguồn lực cũng cần được thực hiện theo hướng đa dạng hóa. Nhà nước giữ vai trò hỗ trợ ban đầu, người dân tham gia trực tiếp, doanh nghiệp đồng hành trong sản xuất và tiêu thụ. Lợi ích được phân chia hài hòa sẽ tạo động lực để mỗi chủ thể chủ động duy trì và phát huy kết quả đạt được.
Trong bối cảnh thiên tai ngày càng phức tạp, ông Luân nhấn mạnh yêu cầu nâng cao khả năng thích ứng của thôn, bản. Điều này bao gồm việc xây dựng hạ tầng phòng, chống thiên tai, nâng cao kỹ năng ứng phó và khả năng phục hồi sau rủi ro. Khi có sự chuẩn bị tốt, cộng đồng nông thôn sẽ vững vàng trước các biến động.
Theo ông, xây dựng NTM hiện đại hay NTM cấp thôn, bản trước hết là đổi mới tư duy và cách tổ chức phát triển, chứ không đơn thuần bổ sung thêm các tiêu chí. Khi người dân thực sự trở thành trung tâm, hạ tầng được đầu tư đồng bộ và kinh tế nông thôn phát triển bền vững, mục tiêu xây dựng những vùng quê đáng sống sẽ từng bước trở thành hiện thực.
Nguồn: Báo Nông nghiệp và Môi trường, tác Việt Anh, đăng ngày 05/7/2026
Link bài viết: https://nongnghiepmoitruong.vn/muon-xay-dung-nong-thon-moi-hien-dai-can-doi-tu-duy-d819505.html
